Википедия

Эрзянский язык

Эрзя́нский язы́к (также эрзя-мордовский; самоназвание — эрзянь кель) — финно-угорский язык финно-волжской группы мордовской подгруппы, язык эрзян, один из трёх государственных языков Республики Мордовия, наряду с мокшанским и русским.

Эрзянский язык
image
Распространение мордовских языков в начале XX века
Самоназвание эрзянь кель
Страны Россия, также говорящие на эрзянском языке проживают в странах: Азербайджан, Казахстан, Киргизия, Туркмения, Украина, Узбекистан
Регионы Мордовия, Чувашия, Татарстан, Башкортостан, Пензенская область, Самарская область, Нижегородская область, Ульяновская область, Оренбургская область, Саратовская область
Официальный статус
  • image Россия
    • image Мордовия
Общее число говорящих 96 860 чел., в том числе в России 36 726 чел.
Статус есть угроза исчезновения
Классификация
Категория Языки Евразии
Языковая семья

Уральская семья

Финно-угорская ветвь
Финно-пермская подветвь
Финно-волжская группа
Мордовские языки
Письменность кириллица (мордовская письменность)
Языковые коды
ГОСТ 7.75–97 эрз 835
ISO 639-1
ISO 639-2 myv
ISO 639-3 myv
WALS moe
Atlas of the World’s Languages in Danger 350
Ethnologue myv
Linguasphere 41-AAD-aa
ELCat 3207
IETF myv
Glottolog erzy1239
image Википедия на этом языке

Социолингвистические сведения

Число носителей

Так как при переписи населения многие жители Республики Мордовия указали владение мордовским языком, не разделяя его на мокшанский и эрзянский, точное число носителей эрзянского языка указать сложно. База данных Ethnologue приводит следующее число носителей этого языка: 119 330 человек в мире, 36 700 человек в России (со ссылкой на перепись 2010 года).

По данным Госкомстата РФ, мордвой назвали себя 843,35 тыс. чел. (в том числе: мокша — 49,6 тыс. чел, эрзя — 84,4 тыс. чел.).

Эрзянский язык упоминается в списке языков, находящихся под угрозой исчезновения либо близких к исчезновению.

Размещение носителей

Приблизительно 28 % носителей языка проживают на территории Республики Мордовия, остальные проживают компактными группами на территории России и республик бывшего СССР.

Двуязычие (общие данные для мокшанского и эрзянского языков)

Владение эрзянским и ещё каким-либо языком.

Всего билингвов — 696 369. Из них мужчин — 306 109, женщин — 389 982. 69 % говорящих на мордовских языках считают своим родным языком мордовский, 30,8 % — русский.

Функциональный статус

image
Официальный бланк документа Комитета национальной политики Республики Мордовия (красным выделена часть документа на эрзянском языке)

Эрзянский язык является государственным языком Республики Мордовия.

  • Использование языка в СМИ:
    • радиовещание: радиостанция г. Саранска Национальное радио Мордовии Вайгель, 1061 кГц. 14,3 % эфирного времени занимают передачи на мокшанском и эрзянском языках;
    • телевидение: 2 канал «Россия» 2 часа в день 4 дня в неделю; на языке эрзя 7 % эфирного времени;
    • газеты: «Эрзянь правда», учредителями которой являются правительство Республики Мордовия и Государственное Собрание РМ; «Эрзянь Мастор» — газета Фонда спасения эрзянского языка; в Ульяновской области выходит ежемесячная газета «Ялгат» («Друзья»), содержащая материалы на эрзянском языке, её учредителем стали правительство Ульяновской области, ОГУ «Объединённая редакция»;
    • журналы: «Сятко» («Искра») — литературно-художественный и общественно-политический журнал, выпускаемый Правительством Республики Мордовия; также в Саранске выпускается ежемесячный иллюстрированный журнал для детей и юношества «Чилисема» («Восход»).
  • Использование языка в региональном правительстве:
    • только в текстах законов, причём ограниченно.
image
в Саранске, указывающий название улицы на трёх официальных языках Мордовии: русском, мокшанском и эрзянском.

Диалекты

Классификация эрзянских диалектов проводится преимущественно по фонетическому принципу. По признаку зависимости качества гласных непервых слогов от качества гласного первого слога диалекты объединяются в три типа:

  1. прогрессивно-ассимиляторный (/kudu/ «дом» — /moro/ «песня», но /kizi/ «лето» — /t’ese/ «здесь» и т. д.);
  2. регрессивно-ассимиляторный (/kunsulan/ «слышу» — /kunsolok/ «слушай»; /kunsuli/ «слышит» — /kunsolozo/ «пусть слушает»);
  3. простейший тип; подразделяется на окающие и укающие говоры (/todov/ «подушка» — /tumu/ «дуб»).

Современная классификация эрзянских диалектов, кроме фонетических, опирается и на морфологические критерии:

  • Центральный диалект — распространён в центре Восточной Мордовии (Атяшевский, Чамзинский и частично Ичалковский районы).
  • Западный (приинсарский) диалект — распространён по нижнему течению реки Инсар.
  • Северо-западный (приалатырский) диалект — распространён в междуречье Алатырь-Меня, а также в нижнем течении реки Алатырь. В эту диалектную зону входит территория Ардатовского и Большеигнатовского районов Мордовии и соседних Алатырского и Порецкого районов Чувашии.
  • Юго-восточный (присурский) диалект — распространён в междуречье притоков Суры (Большеберезниковский, Дубенский и частично Кочкуровский районы Мордовии). На северо-востоке с этим диалектом граничит зона переходных говоров с чертами говоров центрального диалекта.
  • Шокшинский (изолированный) диалект — распространён на северо-западе Мордовии в Теньгушевском районе. Диалект исторически оказался в изоляции от других эрзянских говоров, будучи в окружении мокшанских диалектов. Влияние мокшанского образовало целый ряд фонетико-морфологических особенностей.

Однако устойчивой диалектной базы язык не имеет. Границы диалектов проводятся, в основном, по берегам рек.

За основу эрзянского литературного языка был взят диалект села Козловки Атяшевского района Республики Мордовия.

Письменность

Основные периоды истории эрзянского языка:

  • праэрзянский — начало Х—XI века н. э. до конца XVII века;
  • староэрзянский — XVIII—XIX века;
  • новоэрзянский (современный) — со второй половины XIX века до настоящего времени.

Первый период истории эрзянского языка является бесписьменным. Появление первого письменного памятника относится к концу XVII века, первые связные (переводные) тексты на эрзянском языке созданы во второй половине XVIII века. До присоединения к Российскому государству в XV веке у народа эрзя не было собственного фонетического письма. Возникновение эрзянской письменности на основе кириллического алфавита связано с христианизацией народов Поволжья в XVIII веке. Письменность была основана на орфографических нормах русского языка. Её создание было продиктовано исключительно переводческой и лексикографической работой, необходимой для создания священных текстов. Национальные литературные памятники она не фиксировала. В период крещения эрзи были созданы двуязычные словари епископа Дамаскина, Палласа и др. Словари Дамаскина (1785) и Палласа («Сравнительный словарь всех языков и наречий по азбучному порядку расположенные», 1790 и 1791) были частью грандиозного замысла Екатерины II, пожелавшей создать двухсотязычный словарь.

Первыми печатными произведениями на эрзянском языке считаются переводы богослужебных текстов, изданные в 1803 году. В 1884 году выходит первый букварь для эрзян, где на каждую букву алфавита имелся набор слов и предложений на эрзянском языке. В конце букваря были собраны стихи, молитвы и религиозные поучения.

После Октябрьской революции в области эрзянского языкознания основным вопросом была выработка литературной нормы эрзянского языка. В 1933 году на Первой языковой конференции по мордовским языкам были рассмотрены проекты орфографии для этих языков. В 1952 году прошла сессия по эрзянскому и мокшанскому языкам, где были утверждены правила морфологии, орфографии, синтаксиса и пунктуации, на основе которых были изданы эрзянские и мокшанские нормативные словари.

В 2020 году была разработана латинская графика эрзянского языка. В настоящее время эрзянская латиница используется эрзянскими активистами, а также национальным представительным органом «Атянь Эзем» (с эрз. Совет старейшин) по указу эрзянского инязора Сыреся Боляеня. На основе латиницы был создан журнал, изданный на Украине «Ěrzäń val» (с эрз. Эрзянское слово). При этом, попытки внедрения эрзянской латинской графики были ещё с начала 2000-х годов, например, в детской литературе. В то же время, латинская версия эрзянского языка не имеет какой-либо официальной силы со стороны федерального закона от 11.12.2002 № 165-ФЗ «О языках народов Российской Федерации».

Типологические характеристики

Тип (степень свободы) выражения грамматических значений

По типу выражения грамматических значений эрзянский язык относится к синтетическим языкам, то есть таким языкам, в которых грамматическое значение выражается внутри слова (например, посредством присоединения к основе различных аффиксов):

  • ванды пряд-ан важодемам
  • завтра заканчивать-PRES,1SG работа-АСС

«завтра закончу работу».

В эрзянском языке нет приставок, так что грамматическое значение выражается только суффиксами, однако имеются и элементы аналитизма:

  • мон ловн-ан
  • «я читать-PRES,1SG» 

«я читаю»;

  • мон карм-ан ловно-мо
  • «я начинать-PRES,1SG читать-INF» 

«я буду читать».

Характер границы между морфемами

По характеру границы между морфемами эрзянский язык можно отнести к агглютинативным языкам, то есть таким языкам, где при словоизменении аффиксы, каждый из которых несёт только одно значение, нанизываются на основу:

  • лем «имя»;
  • лем-де-м «о моём имени» (имя-ABL-POSS,1SG).

Формальная фузия отсутствует, однако, есть примеры семантической фузии.

Тип маркирования в именной группе и в предикации

В именной группе маркирование может быть двойным:

  • Петя-нь ава-зо «мать Пети»
    «Петя-GEN мать-Poss3SG» 

или зависимым:

  • ава-нь кудо «дом матери»
    «мать-GEN дом»

В предикации маркирование двойное:

  • тейтерь вечк-и цёра «девушка любит юношу».
    «девушка-NOM любить-PRES,3SG юноша-ACC»

Тип ролевой кодировки

По типу ролевой кодировки эрзянский относится к аккузативным языкам:

  • тейтерь чи-и
    «девушка-NOM бежать-PRES,3SG» 

«девушка бежит»

  • тейтерь вечк-и цёра
  • «девушка-NOM любить-PRES,3SG юноша-ACC» 

«девушка любит юношу»;

  • тейтерь уд-ы
  • «девушка-NOM спать-PRES,3SG» 

«девушка спит».

Лингвистические черты

Фонетика и фонология

В эрзянском языке 5 гласных и 28 согласных звуков.

Гласные:

Передние Средние Задние
Верхние i (ɨ) u
Средние e o
Нижние a

Согласные:

Губные Альв. Постальв. Палат. Веляр.
Носовые твёрдые /m/ /n/
мягкие /nʲ/
Взрывные твёрдые /p/ /b/ /t/ /d/ /k/ /g/
мягкие /tʲ/ /dʲ/
Аффрикаты твёрдые /ʦ/ /ʧ/
мягкие /ʦʲ/
Щелевые твёрдые /v/ /f/ /s/ /z/ /ʃ/ /ʒ/ /x/
мягкие /sʲ/ /zʲ/
Дрожащие твёрдые /r/
мягкие /rʲ/
Боковые
и скользящие
твёрдые /l/
мягкие /lʲ/ /j/

В заимствованных из русского словах встречается звук /ɕ/ (щ). В сочетаниях нк, нг произносится носовой звук /ŋ/.

  • Эрзянские звуки в целом близки русским. Отличия:
  1. наряду с твёрдым ц, есть мягкий ць;
  2. ч произносится твёрдо ([тш]);
  3. в конце слова и перед гласным в произносится звонко, как неслоговое у.
  • Смыслоразличительное ударение в эрзянском языке отсутствует, ударение свободное (может падать на любой слог).
  • Для гласных в эрзянском языке действует закон сингармонизма, а для согласных — прогрессивной и регрессивной ассимиляции.
  • Перезвуковка: во втором и последующих слогах слова о может заменяться на е (э), а согласные д, л, н, р, т смягчаться при условии, что в предшествующем слоге имеется передний гласный е (э) или и (ы) или предшествует мягкий согласный.
  • Мягкость согласного обозначается при помощи ь. Если подряд идут 2 мягких согласных, то обозначается мягкость только второго: сёксня [с’ок’с’н’а] «осень».

Гармония гласных

В эрзянском языке существует явление гармонии гласных. В большинстве слов встречаются гласные либо только переднего ряда: э, и, либо заднего ряда: о, у. Сфера влияния гласного распространяется за пределы корня, потому все суффиксы имеют два варианта: с гласными заднего ряда и с гласными переднего ряда.

Закон гармонии гласных заключается в следующем:

  1. если в первом слоге слова имеется гласный звук переднего ряда, то и в последующих слогах употребляются гласные переднего ряда: веле «село» — велесэ «в селе», кедь «рука» — кедезэ «его (её) рука»;
  2. если в первом слоге слова имеется гласный заднего ряда, а следующие за ним согласные твёрдые, то в последующих слогах тоже стоят заднерядные гласные: кудо «дом» — кудосонзо «в его доме», товзюро «пшеница».

При наличии мягких согласных после гласного первого слова эта закономерность нарушается, за мягким согласным становится переднеязычный гласный: сур «палец» — сурсо «пальцем», но кудо «дом» — кудотне «дома — эти».

В корнях слов нередко встречаются исключения из закономерностей перезвуковки: узере «топор», суре «нитка».

Падение гласных

В эрзянском языке выпадение гласных в двусложных и многосложных словах наблюдается довольно широко, и связано главным образом с агглютинацией аффиксов или словосложением. Оно охватывает в основном гласные о, е и происходит в следующих случаях:

  1. если слово оканчивается на -го, -ко, -до, -то, -ге, -ке, -де, -те и реже на -мо, -ме, стоящие за согласными, то:
    1. перед показателем множественного числа: пандо «гора» — пандт «горы», пильге «нога» — пильгть «ноги», сельме «глаз» — сельмть «глаза»;
    2. перед падежными показателями — местного -со, -сэ, исходного -сто, -стэ и вносительного : чувто «дерево» — чувтсо «в дереве», сельмо «крыло» — сельмсо «крылом», латко «овраг» — латксто «из оврага», сельме «глаз» — сельмс «из глаз»;
  2. перед суффиксом повелительного наклонения: максомс «давать» — макст «дай», меремс «сказать» — мерть «скажи»;
  3. перед окончанием 3-го лица прошедшего времени: сермадомс «писать» — сермадсь «писал», вешемс «просить» — вешсь «просил»;
  4. при стечении двух гласных в сложном слове: кудава «сваха» — от кудо «дом» и ава «женщина», «мать»; кудазор «хозяин (дома)» — от кудо «дом» и азор «хозяин».

Не подчиняется этому правилу отрицание а. Его показатель не исчезает перед словами, начинающимися гласным, иначе глагол теряет отрицательное значение: учомс «ждать» — а учан «не жду», улемс «быть» — а ули «не будет». Если отрицаемое слово начинается гласными а или э, то между отрицанием и этими гласными произносится й: а-й-андан «не кормлю» (вместо а андан), а-й-эряви «не надо» (вместо а эряви).

Вставка гласных наблюдается в древних заимствованиях, в которых имеются нехарактерные для эрзянского языка слоги: «среда» — эрз. середа, «вторник» — эрз. овторник.

Морфология

подготовлено по источнику

Части речи

В эрзянском языке представлены следующие части речи: имя существительное, имя прилагательное, местоимение, имя числительное, глагол, наречие, союз, послелог, междометие, частица. Причастие и деепричастие представлены как особые формы глагола.

По внешним формальным признакам части речи не всегда чётко разделимы:

  • ламбамо сахаронь сюкоро — «печенье из сладкого сахара»;
  • сахаронь ламбамо сюкоро — «сладкое сахарное печенье».

Существительное

Имя существительное в эрзянском языке изменяется по трём склонениям: основному, в котором 12 форм падежей, указательному, в котором 11 форм падежей, и притяжательному, в котором 10 падежей.

Существительное основного склонения обозначает предмет вообще. В именительном падеже существительное окончания не имеет. В косвенных падежах оно присоединяется либо непосредственно к основе, либо с помощью соединительной гласной. Формы косвенных падежей в единственном и множественном числе совпадают, а формы именительного падежа имеют окончание (-ть) (например, пандо — пандот «гора» — «горы»).

Падежи основного склонения:

  1. именительный (номинатив) — отвечает на вопросы кто?, что? — веле «село»;
  2. родительный (генитив) — отвечает на вопросы кого?, чей?, чего?, имеет суффикс -нь — велень «села́»;
  3. дательный (датив) — отвечает на вопросы кому?, чему?, имеет суффикс -нень (после твёрдых д, з, л, н, р, с, ц — -нэнь) — веленень «селу»;
  4. отложительный (аблатив) — отвечает на вопросы от кого?, о ком?, от чего?, о чём?, имеет суффиксы -до (-дэ, -де), -то (-тэ, те) — веледе «от села»
  5. местный (инессив) — отвечает на вопросы где?, в ком?, в чём?, чем?, имеет суффикс -со (-сэ) — велесэ «в селе»;
  6. исходный (элатив) — отвечает на вопросы откуда?, из кого?, из чего?, имеет суффикс -сто (-стэ) велестэ «из села»;
  7. вносительный (иллатив) — отвечает на вопросы куда?, в кого?, во что?, имеет суффикс  — велес «в село»;
  8. направительный (латив) — отвечает на вопросы куда?, в кого?, во что?, имеет суффикс  — «кудов» «в дом»
  9. переместительный (пролатив) — отвечает на вопросы по какому месту?, по кому?, по чему?, имеет суффиксы -ва после гласной, -га после звонкой согласной, -ка после глухой согласной — велева «по селу»;
  10. превратительный (транслатив) — отвечает на вопросы как кто?, кем?, как что?, чем?, для чего?, имеет суффикс -кс — велекс «для села»;
  11. сравнительный (компаратив) — отвечает на вопросы с кого величиною?, со что величиною?, имеет суффикс -шка — пандошка «с гору (величиною)»;
  12. лишительный (абессив) — отвечает на вопросы без кого?, без чего?, имеет суффиксы -втомо (-втеме) после гласной, -томо (-теме, -тэме) после согласной — велевтеме «без села»;
  13. винительный (аккузатив) — падеж прямого дополнения; для нарицательных существительных форма совпадает с именительным падежом, а для собственных — с родительным: Машань «Машу».

Существительное указательного склонения обозначают конкретный, определённый предмет: кудось «тот дом», чись «тот день». Форма именительного падежа образуется посредством прибавления к основе окончания -сь, родительного — -ить, дательного — -нтень, остальных падежей — -нть. Форма вносительного падежа обычно совпадает с формой дательного. Форма множественного числа образуется посредством прибавления к основе окончания -тне или -тнэ (после твёрдых д, т, з, л, н, р, с, т, ц). Формы множественного числа указательного склонения образуются посредством прибавления к форме множественного числа именительного падежа указательного склонения падежных окончаний единственного числа основного склонения: кудотне «те дома», кудотне-шка «с тот дом (величиною)», кудотне-втеме «без того дома».

Пример простого склонения:

Падеж Падежные аффиксы Единственное число Множественное число Значение
Именительный (номинатив) - кудо кудот «дом/дома»
Родительный (генитив) -нь кудонь - «дома»
Дательный (датив) -нень/-нэнь кудонень - «дому»
Отложительный (аблатив) -до/-де/-дэ; -то/-те/-тэ кудодо - «от дома»
Местный (инессив) -со/-сэ кудосо - «в доме»
Исходный (элатив) -сто/-стэ кудосто - «из дома»
Направительный (аллатив) кудов - «к дому»
Вносительный (иллатив) кудос - «в дом»
Переместительный (пролатив) -ва; -га/-ка кудова - «по дому»
Превратительный (транслатив) -кс кудокс - «в дом (превратиться)»
Сравнительный (компаратив) -шка кудошка - «величиной с дом»
Лишительный (абессив) -втомо/-втеме; томо/-теме /-тэме кудовтомо - «без дома»

Пример указательного склонения:

Падеж Единственное число Множественное число
Именительный кудось кудотне «этот дом/эти дома»
Родительный кудонть кудотнень «этого дома/этих домов»
Дательный кудонтень кудотненень «этому дому/этим домам»
Отложительный кудодонть кудотнеде «от этого дома/от этих домов»
Местный кудосонть кудотнесэ «в этом доме/в этих домах»
Исходный кудостонть кудотнестэ «из этого дома/из этих домов»
Направительный кудонтень/кудозонть кудотненень/кудотнес «в этот дом/в эти дома»
Переместительный кудованть кудотнева «по этому дому/по этим домам»
Превратительный - - -
Сравнительный кудошканть кудотнешка «величиной с этот дом/величиной с эти дома»
Изъятельный кудовтомонть кудотневтеме «без этого дома/без этих домов»

Притяжательные суффикы

единственное перевод число множественное перевод
-м/-ом/-ем/-эм «мой, моя, моё, мои» 1 -нок/-нэк/-онок/-енек/-энек «наш, наша, наше, наши»
-т/-ть/-от/-еть/-эть «твой, твоя, твоё, твои» 2 -нк/-онк/-енк/-энк «ваш, ваша, ваше, ваши»
-зо/-зэ/-озо/-езэ/-эзэ «его, её» 3 -ст/-ост/-ест/-эст «их»

Один обладатель — много обладаемых

единственное перевод число множественное перевод
-н/-нь/-он/-ень/-энь «мои» 1 - -
- - 2 - -
-нзо/-нзэ/-онзо/-ензэ/-энзэ «его, её» 3 - -

Притяжательное склонение

Один обладатель:

Падеж «Мой» Перевод «Мои» Перевод «Твой» Перевод «его/её»
Именительный кудом «мой дом» кудон мои дома кудот «твой дом/твои дома» кудозо «его/её дом/дома»
Родительный - - - - - кудонзо «его/её дома/домов»
Дательный - - - - - - кудонстэнь «его/её дому/домам»
Отложительный кудодон «от моего дома/моих домов» - - кудодот «от твоего дома/твоих домов» кудодонзо «от его/её дома/домов»
Местный кудосон «в моём доме/моих домах» - - кудосот «в твоём доме/твоих домах» кудосонзо «в его/её доме/домах»
Исходный кудостон «из моего дома/моих домов» - - кудостот «из твоего дома/твоих домов» кудостонзо «из его/её дома/домов»
Направительный кудозон «в мой дом/мои дома» - - кудозот «в твой дом/твои дома» кудозонзо «в его/её дом/дома»
Переместительный кудован «по моему дому/моим домам» - - кудоват «по твоему дому/твоим домам» кудованзо «по его/её дому/домам»
Превратительный кудоксон «в мой дом/мои дома» - - кудоксот «в твой дом/твои дома» кудоксонзо «в его/её дом/дома»
Сравнительный кудошкан «величиной с мой дом/мои дома» - - кудошкат «величиной с твой дом/твои дома» кудошканзо «величиной с его/её дом/дома»
Изъятельный кудовтомон «без моего дома/моих домов» - - кудовтомот «без твоего дома/твоих домов» кудовтомонзо «без его/её дома/домов»

Много обладателей:

Падеж «Наш» Перевод «Ваш» Перевод «Их»
Именительный кудонок «наш дом/наши дома» кудонк «ваш дом/ваши дома» кудост «Его/её дома»
Родительный - - - - - -
Дательный - - - - - -
Отложительный кудодонок «от нашего дома/наших домов» кудодонк «от вашего дома/ваших домов» кудодост «от их дома/домов»
Местный кудосонок «в нашем доме/наших домах» кудосонк «в вашем доме/ваших домах» кудосост «в их доме/домах»
Исходный кудостонок «из нашего дома/наших домов» кудостонк «из вашего дома/ваших домов» кудостост «из их дома/домов»
Направительный кудозонок «в наш дом/наши дома» кудозонк «в ваш дом/ваши дома» кудозост «в их дом/дома»
Переместительный кудованок «по нашему дому/нашим домам» кудованк «по вашему дому/вашим домам» кудоваст «по их/дому/домам»
Превратительный кудоксонок «в наш дом/наши дома» кудоксонк «в ваш дом/ваши дома» кудоксост «в их дом/дома»
Сравнительный кудошканок «величиной с наш дом/наши дома» кудошканк «величиной с ваш дом/ваши дома» кудошкаст «величиной с их дом/дома»
Изъятельный кудовтомонок «без нашего дома/наших домов» кудовтомонк «без вашего дома/ваших домов» кудовтомост «без их дома/домов»

Существительные притяжательного склонения обозначают предмет, кому-либо принадлежащий. Родительный и дательный падежи в этом склонении отсутствуют вообще (за исключением ряда «его», где показателем родительного падежа служит окончание -нзо (-нзэ), а показателем дательного — -нстэнь, форма винительного как правило совпадает с формой именительного, кроме ряда «его», где появляется окончание -нзо (-нзэ). Формы притяжательного склонения образуются посредством прибавления к формам основного склонения суффиксов:  «мой», (-ть) «твой», -зо (-зэ) «его», -нок (-нэк) «наш», -ик «ваш», -ст «их».

Прилагательное

Прилагательные в эрзянском языке можно разделить на первообразные, производные и заимствованные. Производные прилагательные могут образовываться либо от существительный (посредством суффиксов , , -нь — келе «ширь» > келей «широкий»), либо от наречий (посредством суффикса -нь — тесэ «здесь» > тесэнь «здешний»). Заимствованные прилагательные имеют окончания -ой, -ей — современной «современный».
Эрзянские прилагательные имеют степени сравнения, выраженные синтетически: Ваня Петядо сэрей «Ваня от Пети высок» — «Ваня выше Пети».

Местоимение

Эрзянские местоимения делятся на:

  • личные, например, мон «я», тон «ты», сон «он», минь «мы», тынь «вы», сынь «они»;
  • лично-возвратные, например, эстень «мне, себе», эстест «им, себе»;
  • усилительно-личные, например, монсь «я сам», тынсь «вы сами»;
  • притяжательные, не изменяемые по числам и родам, например, монь «мой», тонь «твой», сонзэ «его/её», минек «наш», тынк «ваш», сынст «их». По форме совпадают с родительным падежом личных, лично-возвратных и усилительно-личных местоимений (кроме местоимения эсь «свой»);
  • указательные, например, те «этот», тона «тот», зяро «сколько»;
  • вопросительные, например, ки «кто», мезе «что», кодамо «какой», кодат «какие»;
  • относительные — по форме совпадают с вопросительными, используются в придаточных предложениях;
  • неопределённые, например, кие-кие «кое-кто», мезе-мезе «кое-что», зярояк «сколько-нибудь»;
  • прочие, как весе «весь», эрьва «каждый, всякий», лия «другой, иной».

Числительное

По значению числительные делятся на количественные, порядковые и собирательные. От основы количественных числительный образуются порядковые (при помощи суффикса -це — колмоце «третий») и собирательные числительные (при помощи суффиксов -ненек, -ненк, -нест — кавтоненек «двое (мы, нас)», кавоненк «двое (вы, вас)», кавонест «двое (они, их)»).

Числительные также могут быть простыми, сложными или составными.

Простые:

1 — вейке 8 — кавксо
2 — кавто 9 — вейксэ
3 — колмо 10 — кемень
4 — ниле 20 — комсь
5 — вете 100 — сядо
6 — кото 1000 — тёжа
7 — сисем 1 000 000 — миллион

Сложные числительные: 11 — кевейкее, 12 — кемгавтово, 15 — кеветее, 21 — комсьвейкее, 25 — комсьветее, 30 — колоньгемень и т. д.

Составные числительные состоят из простых и сложных: 1925 — тёжа вейксэсядт комсьветее.

Глагол

Эрзянский глагол имеет 2 инфинитивные и финитные формы.

Первая инфинитивная форма оканчивается на -мс: ёвтакшномс «рассказывать», интересовамс «интересоваться», марямс «слышать, услышать», молемс «идти». Вторая форма оканчивается на -мо (-ме) и употребляется при глаголах движения или действия: молеме «идти», ловномо «читать» и т. д. Глаголы не различаются по признаку совершенного/несовершенного вида, но различаются по длительности и кратности действия.

Спряжение

Эрзянский глагол спрягается по двум спряжениям: объектному и безобъектному. По безобъектному спряжению спрягаются глаголы, показывающие лицо только субъекта: сёрмадан «пишу (я)», сёрмадат «пишешь (ты)», сёрмадан сёрма «пишу (я) письмо». В безобъектном спряжении глагол имеет 3 времени: настоящее, прошедшее и сложное будущее. Настоящее время образуется с помощью прибавления к основе личных окончаний первого (-ан/-ян — -тано/-тяно), второго (-ат/-ят — -тадо/-тядо) и третьего (/ — -ыть/-ить) лиц:

Лицо Единственное число Множественное число
1 ловнан — «читаю» ловнотано — «читаем»
2 ловнат — «читаешь» ловнотадо — «читаете»
3 ловны — «читает» ловныть — «читают»

Первое прошедшее время образуется с помощью прибавления к основе личных окончаний первого (-ынь/-инь — -ынек/-инек), второго (-ыть/-ить — -ыде/-иде) и третьего (-сь — -сть) лиц.

Лицо Единственное число Множественное число
1 ловнынь — «читал(а)» ловнынек — «читали (мы)»
2 ловныть — «читал(а) (ты)» ловныде — «читали (вы)»
3 ловнось — «читал(а) (он, она)» ловность — «читали (они)»

Второе прошедшее время образуется с помощью суффиксов ыли/или, /ыль/иль и обозначает длительное/непрерывное действие, которое происходило в чётко обозначенный отрезок прошлого (ср. с past continuous в английском языке).

Лицо Единственное число Множественное число
1 ловнылинь — «читал(а)» ловнылинек — «читали»
2 ловнылить — «читал(а)» ловнылиде — «читали»
3 ловныль — «читал(а)» ловныльть — «читали»

Будущее время образуется с помощью вспомогательного глагола кармамс в форме настоящего времени и второй формы инфинитива на -мо (-ме):

Лицо Единственное число Множественное число
1 карман ловномо — «буду читать» карматано ловномо — «будем читать»
2 кармат ловномо — «будешь читать» карматадо ловномо — «будете читать»
3 карми ловномо — «будет читать» кармить ловномо — «будут читать»

В объектном спряжении глагол имеет 2 времени: будущее и прошедшее. Формы объектного спряжения образуются посредством прибавления к основе субъектно-объектных окончаний: тердемс «звать», тердьсамак «позовёшь (ты меня)», тердимик «позвал (ты меня)».

Наклонения

В эрзянском языке глагол может иметь одно из семи наклонений:

  • изъявительное: сёрмадан «я пишу»;
  • повелительное: 2 лицо — окончания (-ть), /-до (-де) — вант «смотри», 3 лицо — окончания -зо (-зэ)/-ст — ваност «пусть смотрят»;
  • сослагательное: употребляется только в прошедшем времени, образуется с помощью суффиксов -вли/-воль (в 3 лице) — моравлить «ты пел(а) бы»;
Лицо Единственное число Множественное число
1 моравлинь — «я пел(а) бы» моравлинек — «мы пели бы»
2 моравлить — «ты пел(а) бы» моравлиде — «вы пели бы»
3 мораволь — «он(а) пел(а) бы» моравольть — «пели бы»
  • желательное: употребляется только в прошедшем времени, образуется с помощью суффиксов -ыксэли (-иксэли), -ыксэль (-иксэль) — кучиксэлинь «я хотел(а) послать»;
Лицо Единственное число Множественное число
1 морыксэлинь — «я хотел(а) петь, но не пел(а)» морыксэлинек — «мы хотели петь, но не пели»
2 морыксэлить — «ты хотел(а) петь, но не пел(а)» морыксэлиде — «мы хотели петь, но не пели»
3 морыксэль — «он(а) хотел(а) петь, но не пел(а)» морыксэльть — «они хотели петь, но не пели»
  • условное: употребляется в настояще-будущем времени, образуется с помощью суффиксов -ындеря (-индеря) — молиндерятадо «если вы пойдёте»;
Лицо Единственное число Множественное число
1 морындерян — «если я пою/спою» морындерятано — «если мы поём/споём»
2 морындерят — «если ты поёшь/споёшь» морындерятадо — «если вы поёте/споёте»
3 морындери — «если он(а) поёт/споёт» морындерить — «если они поют/споют»
  • условно-сослагательное: употребляется только в прошедшем времени, образуется с помощью соединения суффиксов условного и сослагательного наклонения — раминдерявлинек «если бы мы купили»;
Лицо Единственное число Множественное число
1 морындерявлинь — «если бы я пел(а)» морындерявлинек — «если бы мы пели»
2 морындерявлить — «если бы ты пел(а)» морындерявлиде — «если бы вы пели»
3 морындеряволь — «если бы он(а) пел(а)» морындерявольть — «если бы они пели»
  • побудительное: употребляется в простом будущем времени, образуется с помощью суффикса и личных окончаний настоящего времени изъявительного наклонения. Чаще всего побудительное наклонение употребляется в форме 3 лица ед. и мн. ч.
Лицо Единственное число Множественное число
1 моразан — «пусть я пою/спою-ка» мораздано — «пусть мы поём/споём-ка»
2 моразат — «пусть ты поёшь/спой-ка/пой-ка» мораздадо — «пусть вы поёте/спойте-ка/пойте-ка»
3 моразо — «пусть он(а) поёт» мораст — «пусть они поют»
Причастие

Причастие настоящего времени действительного залога бывают двух типов:

  • 1-й тип образуется с помощью аффикса /, например: морамс «петь» — моры «поющий»;
  • 2-й тип образуется с помощью аффикса -ыця/-иця, например: ловномс «читать» — ловныця «читающий, чтец».

Причастия на -ыця/иця употребляются также в значении и существительных и прилагательных. При употреблении в значении существительных причастия могут принимать определённую форму и притяжательные суффиксы и склоняться по падежам.

Причастие прошедшего времени

Причастие прошедшего времени действительного залога образуется при помощи суффикса -зь: от глаголов непереходных при помощи этого суффикса причастия прошедшего времени действительного залога, а от переходных — причастия страдательного залога, например, ловномс «читать» — ловнозь «прочитанный», ваямс «утонуть» — ваязь «утонувший».

Причастия страдательного залога эрзянском языке образуются и при помощи суффиксов -нь и -ть (-всть).

Суффикс -нь неизменяем. Значение его совершенно одинаково с суффиксом -зь — в одном и том же выражении может быть употреблён и тот, и другой.

Причастие на -вт

В эрзянском языке наряду с причастием на -зь может употребляться причастие на -вт. Это причастие выступает только в системе переходного глагола в сочетании с подчинённым словом в родительном падеже или в сходной с ним падежеобразной форме на -нь, например, тетянь сокавт мода «отцом вспаханная земля».

Причастие страдательного залога настоящего времени

Страдательные причастия страдательного залога в эрзянском образуются при помощи суффикса -викс, например, вечкемс «любить» — вечкевикс «любимый».

Причастие на -ма

С помощью суффикса -ма в эрзянском языке образуются страдательные причастия, например ломань вечкема «любимый человек», максома тейтерь «выдаваемая замуж девушка».

Причастие долженствования

Кроме перечисленных причастий, в эрзянском языке имеются ещё причастия, оканчивающиеся в настоящем времени на -ма/-мо, а в прошедшем времени -маль/-моль. Причастия эти называются причастиями долженствования, например, те книгась ловнума «эта книга должна быть прочитана», те книгась ловнумаль «эта книга должна была быть прочитанной».

Именное сказуемое

В эрзянском языке слово любой части речи на месте сказуемого принимает личные окончания, которые принято называть суффиксами сказуемости.

Ниже приведён пример со словом ломань «человек» в качестве именного сказуемого.

Настоящее время:

единственное перевод число перевод множественное
ломан-ян «я — человек» 1 ломан-тяно «мы — люди»
ломан-ят «ты — человек» 2 ломан-тядо «вы — люди»
ломань «он/она — человек» 3 ломан-ть «они — люди»

В прошедшем времени:

единственное перевод число множественное перевод
ломан-е-линь «я был человеком» 1 ломан-е-линек «мы были людьми»
ломан-е-лить «ты был человеком» 2 ломан-е-лиде «вы были людьми»
ломан-е-ль «он/она/оно был/была/было человеком» 3 ломан-е-льть «они были людьми»
Деепричастие (герундий)

Деепричастие на -зь

  • Авардемс «плакать» — авардезь «плача».

Деепричастие предшествования -мс

  • Самс «прийти, прибыть, приехать», самс — «до прихода; пока не придут».

Деепричастие одновременности на -мсто/-мстэ

  • Ютамс «проходить» — ютамсто «проходя».

Деепричастие образа действия и состояния (отгагольное наречие) на -до

  • Комавтомс «наклониться» — комадо «наклонившись».

Деепричастие цели -мга

  • Молемс «пойти, идти» — молемга «чтобы пойти, идти».

Примечание:

  • Деерпричастия на -мсто/-мстэ и -мга являются застывшими формами отглагольного существительного в исходном и переместительном падежах, с выпавшими конечными гласными а/о. Помимо этих форм, в диалектах эрзянского языка существуют также формы герундия -мкс, -мдо/-мдэ, -мсо/-мсэ.

Наречие

По значению эрзянские наречия делятся на:

  1. наречия образа действия, образуются с помощью суффиксов -сто, -стэ от прилагательных: виевстэ «сильно»;
  2. наречия места: тесэ «здесь», верде «сверху»;
  3. наречия времени: исяк «вчера», ней «теперь», тунда «весной»;
  4. наречия цели и причины (основания): секс «поэтому», мейсь «почему».

Синтаксис

Обычный порядок слов в эрзянском языке — SOV (подлежащеедополнениесказуемое) или SVO. В повествовательном предложении подлежащее предшествует сказуемому, прямое дополнение следует за сказуемым, обстоятельства могут занимать любую позицию. В восклицательных предложениях сказуемое чаще стоит перед подлежащим.

Важной чертой эрзянского языка является отсутствие предлогов и большое количество послелогов, что говорит в пользу порядка SOV.
Чётко фиксированным является место определения, которое ставится перед определяемым словом:

  • Пиче вирь чире-сэ ашт-и вирь ваныень кудыне 
  • «сосна-NOM лес-NOM опушка-LOC стоять-PRES,3SG лесник-GEN домик-NOM».

«На опушке соснового леса стоит домик лесника».

Основные черты синтаксиса:

  • Предложения могут быть простыми и сложными.
  • Порядок слов: в простом предложении подлежащее предшествует сказуемому, дополнение следует за глаголом, определение всегда стоит в препозиции, а обстоятельство может занимать любое место.
  • Любое — как глагольное, так и неглагольное — сказуемое всегда согласуется с подлежащим в лице и числе.
  • Глагольное сказуемое управляет дополнением и обстоятельством, выраженными существительным.
  • Определения с определяемым словом и обстоятельства-наречия со сказуемым соединяются примыканием.
  • Сложные предложения бывают союзными и бессоюзными. Также они делятся на сложносочинённые и сложноподчинённые.

Лексика

В эрзянском языке лексика — в основном, финно-угорского происхождения. Имеются заимствования в технической, математической, медицинской и т. д. областях. К незаимствованной лексике относятся:

  • названия органов и частей тела, а также выделений организма (например, кедь «рука», максо «печень», верь «кровь»);
  • названия природных элементов, образований, явлений и действий (например, эрьке «озеро», ков «луна», лов «снег», теште «звезда», гайгемс «звучать»);
  • названия деревьев, растений, плодов (например, куз «ель», умарь «яблоко»);
  • названия существ (чеерь «мышь», сеель «ёж», сеське «комар»);
  • названия физиологических и психических действий, состояний и свойств (например, эрямс «жить», пелемс «бояться», паломс «зябнуть» (или «гореть»), кевкстемс «спросить»);
  • названия элементарных действий и физических явлений (например, теемс «делать», виемс «отнести», унести, явома «деление»);
  • названия понятий отношения и качества, некоторых чисел, местоимений и т. п. (например, вейке «один», кие «кто», чуро «редкий», ало «внизу»).


Первое место по количеству заимствований занимает русский язык, второе — тюркские языки. Наиболее древние — иранский и балтийский пласт индоевропейских заимствований, которые были сделаны ещё до образования эрзянского языка-основы, то есть во время существования финно-волжской, финно-пермской и даже финно-угорской языковой общности.

Эрзянская лексика на 90 % общая с мокшанским языком.

Исследователи

  • Хейкки Паасонен (1865—1919);
  • Владимир Павлович Рябов (1900—1938);
  • Нина Аасмяэ (р. 1947).

Источники

  1. Rantanen, Timo; Tolvanen, Harri; Roose, Meeli; Ylikoski, Jussi; Vesakoski, Outi (8 июня 2022). Best practices for spatial language data harmonization, sharing and map creation—A case study of Uralic. PLOS ONE (англ.). 17 (6): e0269648. Bibcode:2022PLoSO..1769648R. doi:10.1371/journal.pone.0269648. PMC 9176854. PMID 35675367.
  2. Rantanen, Timo, Vesakoski, Outi, Ylikoski, Jussi, & Tolvanen, Harri. (2021). Geographical database of the Uralic languages (v1.0) [Data set]. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.4784188
  3. Официальная публикация итогов Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 1. Численность и размещение населения Архивная копия от 14 мая 2020 на Wayback Machine // Федеральная служба государственной статистики
  4. Г. Д. МакКоннел, В. Солнцев, В. Михальченко "Письменные языки мира. Языки Российской Федерации. Социолингвистическая энциклопедия. Книга 1."
  5. Советский энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 4-изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 1577. — 1632 с. — 2 500 000 экз. — ISBN 5-85270-001-0.
  6. Ethnologue. Дата обращения: 2 декабря 2007. Архивировано 25 сентября 2012 года.
  7. Перепись-2002: Национальный состав населения. Дата обращения: 13 сентября 2009. Архивировано 21 августа 2011 года.
  8. Google запустил проект по сохранению редких языков. Дата обращения: 8 июля 2012. Архивировано 20 ноября 2012 года.
  9. Endangered Languages. Дата обращения: 8 июля 2012. Архивировано 3 сентября 2014 года.
  10. Эрзяне Украины выпустили новую аудиокнигу на родном языке. Idel.Реалии (14 января 2020). Дата обращения: 23 апреля 2024. Архивировано 4 марта 2021 года.
  11. ĚRZÄŃ VAL №1 — 2020-ce ie. Дата обращения: 23 апреля 2024. Архивировано 9 января 2022 года.
  12. Нуянь Видяз. Эрзань Мастор: движение эрзян за равноправие и развитие в 1989–2019 годах. — 2022. — С. 42-43. — 119 с.
  13. Эрюш Вежай. Эрзянь мельсэ: Ёвтнемат, арсемат, стихть, ютавтовкст (эрз.). — Красный октябрь, 2003. — 64 с. — ISBN 5-7493-0592-9.
  14. М. Н. Коляденков, Н. Ф. Цыганов «Эрзянско-русский словарь», 1949
  15. Основы финно-угорского языкознания. Прибалтийско-финские, саамские и мордовские языки, Москва 1975

Примечания

Условные обозначения:

Литература

  • Эрзянский язык // Элоквенция — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 153. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 49).
  • Maticsák Sándor. A mordvin írásbeliség kezdetei. — Debrecen University Press, 2012. — P. 278. — ISBN 978-963-318-288-8.

Ссылки

  • Языки народов России в интернете: http://www.belti.ru/peoples/erzja.html Архивная копия от 15 февраля 2009 на Wayback Machine
  • Финно-угорская библиотека. Тексты на эрзянском языке (не доступен)
  • Персональная страница американского лингвиста Джека Рютера (Jack Rueter), посвящённая изучению эрзянского языка http://www.ling.helsinki.fi/~rueter/ Архивная копия от 22 мая 2009 на Wayback Machine (на рус., эрз., англ. и фин. языках)
  • Видеокурс эрзянского языка. Преподаватель Богданова (Сусорева) Ольга Михайловна. На канале Ютуб Мордовского культурного центра г. Тольятти: https://www.youtube.com/channel/UCpFOaR9-YBZqD9vKu3wtjEA Архивная копия от 27 декабря 2015 на Wayback Machine (заблокирован)

Википедия, чтение, книга, библиотека, поиск, нажмите, истории, книги, статьи, wikipedia, учить, информация, история, скачать, скачать бесплатно, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, картинка, музыка, песня, фильм, игра, игры, мобильный, телефон, Android, iOS, apple, мобильный телефон, Samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, ПК, web, Сеть, компьютер, Информация о Эрзянский язык, Что такое Эрзянский язык? Что означает Эрзянский язык?

Erzya nskij yazy k takzhe erzya mordovskij samonazvanie erzyan kel finno ugorskij yazyk finno volzhskoj gruppy mordovskoj podgruppy yazyk erzyan odin iz tryoh gosudarstvennyh yazykov Respubliki Mordoviya naryadu s mokshanskim i russkim Erzyanskij yazykRasprostranenie mordovskih yazykov v nachale XX vekaSamonazvanie erzyan kelStrany Rossiya takzhe govoryashie na erzyanskom yazyke prozhivayut v stranah Azerbajdzhan Kazahstan Kirgiziya Turkmeniya Ukraina UzbekistanRegiony Mordoviya Chuvashiya Tatarstan Bashkortostan Penzenskaya oblast Samarskaya oblast Nizhegorodskaya oblast Ulyanovskaya oblast Orenburgskaya oblast Saratovskaya oblastOficialnyj status Rossiya MordoviyaObshee chislo govoryashih 96 860 chel v tom chisle v Rossii 36 726 chel Status est ugroza ischeznoveniyaKlassifikaciyaKategoriya Yazyki EvraziiYazykovaya semya Uralskaya semya Finno ugorskaya vetvFinno permskaya podvetvFinno volzhskaya gruppaMordovskie yazyki dd dd dd Pismennost kirillica mordovskaya pismennost Yazykovye kodyGOST 7 75 97 erz 835ISO 639 1 ISO 639 2 myvISO 639 3 myvWALS moeAtlas of the World s Languages in Danger 350Ethnologue myvLinguasphere 41 AAD aaELCat 3207IETF myvGlottolog erzy1239Vikipediya na etom yazykeSociolingvisticheskie svedeniyaChislo nositelej Tak kak pri perepisi naseleniya mnogie zhiteli Respubliki Mordoviya ukazali vladenie mordovskim yazykom ne razdelyaya ego na mokshanskij i erzyanskij tochnoe chislo nositelej erzyanskogo yazyka ukazat slozhno Baza dannyh Ethnologue privodit sleduyushee chislo nositelej etogo yazyka 119 330 chelovek v mire 36 700 chelovek v Rossii so ssylkoj na perepis 2010 goda Po dannym Goskomstata RF mordvoj nazvali sebya 843 35 tys chel v tom chisle moksha 49 6 tys chel erzya 84 4 tys chel Erzyanskij yazyk upominaetsya v spiske yazykov nahodyashihsya pod ugrozoj ischeznoveniya libo blizkih k ischeznoveniyu Razmeshenie nositelej Priblizitelno 28 nositelej yazyka prozhivayut na territorii Respubliki Mordoviya ostalnye prozhivayut kompaktnymi gruppami na territorii Rossii i respublik byvshego SSSR Dvuyazychie obshie dannye dlya mokshanskogo i erzyanskogo yazykov Vladenie erzyanskim i eshyo kakim libo yazykom Vsego bilingvov 696 369 Iz nih muzhchin 306 109 zhenshin 389 982 69 govoryashih na mordovskih yazykah schitayut svoim rodnym yazykom mordovskij 30 8 russkij Funkcionalnyj status Oficialnyj blank dokumenta Komiteta nacionalnoj politiki Respubliki Mordoviya krasnym vydelena chast dokumenta na erzyanskom yazyke Erzyanskij yazyk yavlyaetsya gosudarstvennym yazykom Respubliki Mordoviya Ispolzovanie yazyka v SMI radioveshanie radiostanciya g Saranska Nacionalnoe radio Mordovii Vajgel 1061 kGc 14 3 efirnogo vremeni zanimayut peredachi na mokshanskom i erzyanskom yazykah televidenie 2 kanal Rossiya 2 chasa v den 4 dnya v nedelyu na yazyke erzya 7 efirnogo vremeni gazety Erzyan pravda uchreditelyami kotoroj yavlyayutsya pravitelstvo Respubliki Mordoviya i Gosudarstvennoe Sobranie RM Erzyan Mastor gazeta Fonda spaseniya erzyanskogo yazyka v Ulyanovskoj oblasti vyhodit ezhemesyachnaya gazeta Yalgat Druzya soderzhashaya materialy na erzyanskom yazyke eyo uchreditelem stali pravitelstvo Ulyanovskoj oblasti OGU Obedinyonnaya redakciya zhurnaly Syatko Iskra literaturno hudozhestvennyj i obshestvenno politicheskij zhurnal vypuskaemyj Pravitelstvom Respubliki Mordoviya takzhe v Saranske vypuskaetsya ezhemesyachnyj illyustrirovannyj zhurnal dlya detej i yunoshestva Chilisema Voshod Ispolzovanie yazyka v regionalnom pravitelstve tolko v tekstah zakonov prichyom ogranichenno v Saranske ukazyvayushij nazvanie ulicy na tryoh oficialnyh yazykah Mordovii russkom mokshanskom i erzyanskom DialektyOsnovnaya statya Dialekty erzyanskogo yazyka Klassifikaciya erzyanskih dialektov provoditsya preimushestvenno po foneticheskomu principu Po priznaku zavisimosti kachestva glasnyh nepervyh slogov ot kachestva glasnogo pervogo sloga dialekty obedinyayutsya v tri tipa progressivno assimilyatornyj kudu dom moro pesnya no kizi leto t ese zdes i t d regressivno assimilyatornyj kunsulan slyshu kunsolok slushaj kunsuli slyshit kunsolozo pust slushaet prostejshij tip podrazdelyaetsya na okayushie i ukayushie govory todov podushka tumu dub Sovremennaya klassifikaciya erzyanskih dialektov krome foneticheskih opiraetsya i na morfologicheskie kriterii Centralnyj dialekt rasprostranyon v centre Vostochnoj Mordovii Atyashevskij Chamzinskij i chastichno Ichalkovskij rajony Zapadnyj priinsarskij dialekt rasprostranyon po nizhnemu techeniyu reki Insar Severo zapadnyj prialatyrskij dialekt rasprostranyon v mezhdureche Alatyr Menya a takzhe v nizhnem techenii reki Alatyr V etu dialektnuyu zonu vhodit territoriya Ardatovskogo i Bolsheignatovskogo rajonov Mordovii i sosednih Alatyrskogo i Poreckogo rajonov Chuvashii Yugo vostochnyj prisurskij dialekt rasprostranyon v mezhdureche pritokov Sury Bolshebereznikovskij Dubenskij i chastichno Kochkurovskij rajony Mordovii Na severo vostoke s etim dialektom granichit zona perehodnyh govorov s chertami govorov centralnogo dialekta Shokshinskij izolirovannyj dialekt rasprostranyon na severo zapade Mordovii v Tengushevskom rajone Dialekt istoricheski okazalsya v izolyacii ot drugih erzyanskih govorov buduchi v okruzhenii mokshanskih dialektov Vliyanie mokshanskogo obrazovalo celyj ryad fonetiko morfologicheskih osobennostej Odnako ustojchivoj dialektnoj bazy yazyk ne imeet Granicy dialektov provodyatsya v osnovnom po beregam rek Za osnovu erzyanskogo literaturnogo yazyka byl vzyat dialekt sela Kozlovki Atyashevskogo rajona Respubliki Mordoviya PismennostOsnovnaya statya Mordovskaya pismennost Osnovnye periody istorii erzyanskogo yazyka praerzyanskij nachalo H XI veka n e do konca XVII veka staroerzyanskij XVIII XIX veka novoerzyanskij sovremennyj so vtoroj poloviny XIX veka do nastoyashego vremeni Pervyj period istorii erzyanskogo yazyka yavlyaetsya bespismennym Poyavlenie pervogo pismennogo pamyatnika otnositsya k koncu XVII veka pervye svyaznye perevodnye teksty na erzyanskom yazyke sozdany vo vtoroj polovine XVIII veka Do prisoedineniya k Rossijskomu gosudarstvu v XV veke u naroda erzya ne bylo sobstvennogo foneticheskogo pisma Vozniknovenie erzyanskoj pismennosti na osnove kirillicheskogo alfavita svyazano s hristianizaciej narodov Povolzhya v XVIII veke Pismennost byla osnovana na orfograficheskih normah russkogo yazyka Eyo sozdanie bylo prodiktovano isklyuchitelno perevodcheskoj i leksikograficheskoj rabotoj neobhodimoj dlya sozdaniya svyashennyh tekstov Nacionalnye literaturnye pamyatniki ona ne fiksirovala V period kresheniya erzi byli sozdany dvuyazychnye slovari episkopa Damaskina Pallasa i dr Slovari Damaskina 1785 i Pallasa Sravnitelnyj slovar vseh yazykov i narechij po azbuchnomu poryadku raspolozhennye 1790 i 1791 byli chastyu grandioznogo zamysla Ekateriny II pozhelavshej sozdat dvuhsotyazychnyj slovar Pervymi pechatnymi proizvedeniyami na erzyanskom yazyke schitayutsya perevody bogosluzhebnyh tekstov izdannye v 1803 godu V 1884 godu vyhodit pervyj bukvar dlya erzyan gde na kazhduyu bukvu alfavita imelsya nabor slov i predlozhenij na erzyanskom yazyke V konce bukvarya byli sobrany stihi molitvy i religioznye poucheniya Posle Oktyabrskoj revolyucii v oblasti erzyanskogo yazykoznaniya osnovnym voprosom byla vyrabotka literaturnoj normy erzyanskogo yazyka V 1933 godu na Pervoj yazykovoj konferencii po mordovskim yazykam byli rassmotreny proekty orfografii dlya etih yazykov V 1952 godu proshla sessiya po erzyanskomu i mokshanskomu yazykam gde byli utverzhdeny pravila morfologii orfografii sintaksisa i punktuacii na osnove kotoryh byli izdany erzyanskie i mokshanskie normativnye slovari Eta statya opiraetsya na istochniki affilirovannye s predmetom stati ili inoj zainteresovannoj storonoj Eto mozhet vyzvat somneniya v nejtralnosti i proveryaemosti predstavlennoj informacii Takie istochniki takzhe ne pokazyvayut znachimost predmeta stati Statyu mozhno uluchshit ispolzovav nezavisimye vtorichnye istochniki vmesto affilirovannyh 23 aprelya 2024 V 2020 godu byla razrabotana latinskaya grafika erzyanskogo yazyka V nastoyashee vremya erzyanskaya latinica ispolzuetsya erzyanskimi aktivistami a takzhe nacionalnym predstavitelnym organom Atyan Ezem s erz Sovet starejshin po ukazu erzyanskogo inyazora Syresya Bolyaenya Na osnove latinicy byl sozdan zhurnal izdannyj na Ukraine Erzan val s erz Erzyanskoe slovo Pri etom popytki vnedreniya erzyanskoj latinskoj grafiki byli eshyo s nachala 2000 h godov naprimer v detskoj literature V to zhe vremya latinskaya versiya erzyanskogo yazyka ne imeet kakoj libo oficialnoj sily so storony federalnogo zakona ot 11 12 2002 165 FZ O yazykah narodov Rossijskoj Federacii Tipologicheskie harakteristikiTip stepen svobody vyrazheniya grammaticheskih znachenij Po tipu vyrazheniya grammaticheskih znachenij erzyanskij yazyk otnositsya k sinteticheskim yazykam to est takim yazykam v kotoryh grammaticheskoe znachenie vyrazhaetsya vnutri slova naprimer posredstvom prisoedineniya k osnove razlichnyh affiksov vandy pryad an vazhodemam zavtra zakanchivat PRES 1SG rabota ASS zavtra zakonchu rabotu V erzyanskom yazyke net pristavok tak chto grammaticheskoe znachenie vyrazhaetsya tolko suffiksami odnako imeyutsya i elementy analitizma mon lovn an ya chitat PRES 1SG ya chitayu mon karm an lovno mo ya nachinat PRES 1SG chitat INF ya budu chitat Harakter granicy mezhdu morfemami Po harakteru granicy mezhdu morfemami erzyanskij yazyk mozhno otnesti k agglyutinativnym yazykam to est takim yazykam gde pri slovoizmenenii affiksy kazhdyj iz kotoryh nesyot tolko odno znachenie nanizyvayutsya na osnovu lem imya lem de m o moyom imeni imya ABL POSS 1SG Formalnaya fuziya otsutstvuet odnako est primery semanticheskoj fuzii Tip markirovaniya v imennoj gruppe i v predikacii V imennoj gruppe markirovanie mozhet byt dvojnym Petya n ava zo mat Peti Petya GEN mat Poss3SG ili zavisimym ava n kudo dom materi mat GEN dom V predikacii markirovanie dvojnoe tejter vechk i cyora devushka lyubit yunoshu devushka NOM lyubit PRES 3SG yunosha ACC Tip rolevoj kodirovki Po tipu rolevoj kodirovki erzyanskij otnositsya k akkuzativnym yazykam tejter chi i devushka NOM bezhat PRES 3SG devushka bezhit tejter vechk i cyora devushka NOM lyubit PRES 3SG yunosha ACC devushka lyubit yunoshu tejter ud y devushka NOM spat PRES 3SG devushka spit Lingvisticheskie chertyFonetika i fonologiya V erzyanskom yazyke 5 glasnyh i 28 soglasnyh zvukov Glasnye Perednie Srednie ZadnieVerhnie i ɨ uSrednie e oNizhnie a Soglasnye Gubnye Alv Postalv Palat Velyar Nosovye tvyordye m n myagkie nʲ Vzryvnye tvyordye p b t d k g myagkie tʲ dʲ Affrikaty tvyordye ʦ ʧ myagkie ʦʲ Shelevye tvyordye v f s z ʃ ʒ x myagkie sʲ zʲ Drozhashie tvyordye r myagkie rʲ Bokovye i skolzyashie tvyordye l myagkie lʲ j V zaimstvovannyh iz russkogo slovah vstrechaetsya zvuk ɕ sh V sochetaniyah nk ng proiznositsya nosovoj zvuk ŋ Erzyanskie zvuki v celom blizki russkim Otlichiya naryadu s tvyordym c est myagkij c ch proiznositsya tvyordo tsh v konce slova i pered glasnym v proiznositsya zvonko kak neslogovoe u Smyslorazlichitelnoe udarenie v erzyanskom yazyke otsutstvuet udarenie svobodnoe mozhet padat na lyuboj slog Dlya glasnyh v erzyanskom yazyke dejstvuet zakon singarmonizma a dlya soglasnyh progressivnoj i regressivnoj assimilyacii Perezvukovka vo vtorom i posleduyushih slogah slova o mozhet zamenyatsya na e e a soglasnye d l n r t smyagchatsya pri uslovii chto v predshestvuyushem sloge imeetsya perednij glasnyj e e ili i y ili predshestvuet myagkij soglasnyj Myagkost soglasnogo oboznachaetsya pri pomoshi Esli podryad idut 2 myagkih soglasnyh to oboznachaetsya myagkost tolko vtorogo syoksnya s ok s n a osen Garmoniya glasnyh V erzyanskom yazyke sushestvuet yavlenie garmonii glasnyh V bolshinstve slov vstrechayutsya glasnye libo tolko perednego ryada e i libo zadnego ryada o u Sfera vliyaniya glasnogo rasprostranyaetsya za predely kornya potomu vse suffiksy imeyut dva varianta s glasnymi zadnego ryada i s glasnymi perednego ryada Zakon garmonii glasnyh zaklyuchaetsya v sleduyushem esli v pervom sloge slova imeetsya glasnyj zvuk perednego ryada to i v posleduyushih slogah upotreblyayutsya glasnye perednego ryada vele selo velese v sele ked ruka kedeze ego eyo ruka esli v pervom sloge slova imeetsya glasnyj zadnego ryada a sleduyushie za nim soglasnye tvyordye to v posleduyushih slogah tozhe stoyat zadneryadnye glasnye kudo dom kudosonzo v ego dome tovzyuro pshenica Pri nalichii myagkih soglasnyh posle glasnogo pervogo slova eta zakonomernost narushaetsya za myagkim soglasnym stanovitsya peredneyazychnyj glasnyj sur palec surso palcem no kudo dom kudotne doma eti V kornyah slov neredko vstrechayutsya isklyucheniya iz zakonomernostej perezvukovki uzere topor sure nitka Padenie glasnyh V erzyanskom yazyke vypadenie glasnyh v dvuslozhnyh i mnogoslozhnyh slovah nablyudaetsya dovolno shiroko i svyazano glavnym obrazom s agglyutinaciej affiksov ili slovoslozheniem Ono ohvatyvaet v osnovnom glasnye o e i proishodit v sleduyushih sluchayah esli slovo okanchivaetsya na go ko do to ge ke de te i rezhe na mo me stoyashie za soglasnymi to pered pokazatelem mnozhestvennogo chisla pando gora pandt gory pilge noga pilgt nogi selme glaz selmt glaza pered padezhnymi pokazatelyami mestnogo so se ishodnogo sto ste i vnositelnogo s chuvto derevo chuvtso v dereve selmo krylo selmso krylom latko ovrag latksto iz ovraga selme glaz selms iz glaz pered suffiksom povelitelnogo nakloneniya maksoms davat makst daj merems skazat mert skazhi pered okonchaniem 3 go lica proshedshego vremeni sermadoms pisat sermads pisal veshems prosit veshs prosil pri stechenii dvuh glasnyh v slozhnom slove kudava svaha ot kudo dom i ava zhenshina mat kudazor hozyain doma ot kudo dom i azor hozyain Ne podchinyaetsya etomu pravilu otricanie a Ego pokazatel ne ischezaet pered slovami nachinayushimisya glasnym inache glagol teryaet otricatelnoe znachenie uchoms zhdat a uchan ne zhdu ulems byt a uli ne budet Esli otricaemoe slovo nachinaetsya glasnymi a ili e to mezhdu otricaniem i etimi glasnymi proiznositsya j a j andan ne kormlyu vmesto a andan a j eryavi ne nado vmesto a eryavi Vstavka glasnyh nablyudaetsya v drevnih zaimstvovaniyah v kotoryh imeyutsya neharakternye dlya erzyanskogo yazyka slogi sreda erz sereda vtornik erz ovtornik Morfologiya podgotovleno po istochniku Chasti rechi V erzyanskom yazyke predstavleny sleduyushie chasti rechi imya sushestvitelnoe imya prilagatelnoe mestoimenie imya chislitelnoe glagol narechie soyuz poslelog mezhdometie chastica Prichastie i deeprichastie predstavleny kak osobye formy glagola Po vneshnim formalnym priznakam chasti rechi ne vsegda chyotko razdelimy lambamo saharon syukoro pechene iz sladkogo sahara saharon lambamo syukoro sladkoe saharnoe pechene Sushestvitelnoe Imya sushestvitelnoe v erzyanskom yazyke izmenyaetsya po tryom skloneniyam osnovnomu v kotorom 12 form padezhej ukazatelnomu v kotorom 11 form padezhej i prityazhatelnomu v kotorom 10 padezhej Sushestvitelnoe osnovnogo skloneniya oboznachaet predmet voobshe V imenitelnom padezhe sushestvitelnoe okonchaniya ne imeet V kosvennyh padezhah ono prisoedinyaetsya libo neposredstvenno k osnove libo s pomoshyu soedinitelnoj glasnoj Formy kosvennyh padezhej v edinstvennom i mnozhestvennom chisle sovpadayut a formy imenitelnogo padezha imeyut okonchanie t t naprimer pando pandot gora gory Padezhi osnovnogo skloneniya imenitelnyj nominativ otvechaet na voprosy kto chto vele selo roditelnyj genitiv otvechaet na voprosy kogo chej chego imeet suffiks n velen sela datelnyj dativ otvechaet na voprosy komu chemu imeet suffiks nen posle tvyordyh d z l n r s c nen velenen selu otlozhitelnyj ablativ otvechaet na voprosy ot kogo o kom ot chego o chyom imeet suffiksy do de de to te te velede ot sela mestnyj inessiv otvechaet na voprosy gde v kom v chyom chem imeet suffiks so se velese v sele ishodnyj elativ otvechaet na voprosy otkuda iz kogo iz chego imeet suffiks sto ste veleste iz sela vnositelnyj illativ otvechaet na voprosy kuda v kogo vo chto imeet suffiks s veles v selo napravitelnyj lativ otvechaet na voprosy kuda v kogo vo chto imeet suffiks v kudov v dom peremestitelnyj prolativ otvechaet na voprosy po kakomu mestu po komu po chemu imeet suffiksy va posle glasnoj ga posle zvonkoj soglasnoj ka posle gluhoj soglasnoj veleva po selu prevratitelnyj translativ otvechaet na voprosy kak kto kem kak chto chem dlya chego imeet suffiks ks veleks dlya sela sravnitelnyj komparativ otvechaet na voprosy s kogo velichinoyu so chto velichinoyu imeet suffiks shka pandoshka s goru velichinoyu lishitelnyj abessiv otvechaet na voprosy bez kogo bez chego imeet suffiksy vtomo vteme posle glasnoj tomo teme teme posle soglasnoj velevteme bez sela vinitelnyj akkuzativ padezh pryamogo dopolneniya dlya naricatelnyh sushestvitelnyh forma sovpadaet s imenitelnym padezhom a dlya sobstvennyh s roditelnym Mashan Mashu Sushestvitelnoe ukazatelnogo skloneniya oboznachayut konkretnyj opredelyonnyj predmet kudos tot dom chis tot den Forma imenitelnogo padezha obrazuetsya posredstvom pribavleniya k osnove okonchaniya s roditelnogo it datelnogo nten ostalnyh padezhej nt Forma vnositelnogo padezha obychno sovpadaet s formoj datelnogo Forma mnozhestvennogo chisla obrazuetsya posredstvom pribavleniya k osnove okonchaniya tne ili tne posle tvyordyh d t z l n r s t c Formy mnozhestvennogo chisla ukazatelnogo skloneniya obrazuyutsya posredstvom pribavleniya k forme mnozhestvennogo chisla imenitelnogo padezha ukazatelnogo skloneniya padezhnyh okonchanij edinstvennogo chisla osnovnogo skloneniya kudotne te doma kudotne shka s tot dom velichinoyu kudotne vteme bez togo doma Primer prostogo skloneniya Padezh Padezhnye affiksy Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chislo ZnachenieImenitelnyj nominativ kudo kudot dom doma Roditelnyj genitiv n kudon doma Datelnyj dativ nen nen kudonen domu Otlozhitelnyj ablativ do de de to te te kudodo ot doma Mestnyj inessiv so se kudoso v dome Ishodnyj elativ sto ste kudosto iz doma Napravitelnyj allativ v kudov k domu Vnositelnyj illativ s kudos v dom Peremestitelnyj prolativ va ga ka kudova po domu Prevratitelnyj translativ ks kudoks v dom prevratitsya Sravnitelnyj komparativ shka kudoshka velichinoj s dom Lishitelnyj abessiv vtomo vteme tomo teme teme kudovtomo bez doma Primer ukazatelnogo skloneniya Padezh Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chisloImenitelnyj kudos kudotne etot dom eti doma Roditelnyj kudont kudotnen etogo doma etih domov Datelnyj kudonten kudotnenen etomu domu etim domam Otlozhitelnyj kudodont kudotnede ot etogo doma ot etih domov Mestnyj kudosont kudotnese v etom dome v etih domah Ishodnyj kudostont kudotneste iz etogo doma iz etih domov Napravitelnyj kudonten kudozont kudotnenen kudotnes v etot dom v eti doma Peremestitelnyj kudovant kudotneva po etomu domu po etim domam Prevratitelnyj Sravnitelnyj kudoshkant kudotneshka velichinoj s etot dom velichinoj s eti doma Izyatelnyj kudovtomont kudotnevteme bez etogo doma bez etih domov Prityazhatelnye suffiky edinstvennoe perevod chislo mnozhestvennoe perevod m om em em moj moya moyo moi 1 nok nek onok enek enek nash nasha nashe nashi t t ot et et tvoj tvoya tvoyo tvoi 2 nk onk enk enk vash vasha vashe vashi zo ze ozo eze eze ego eyo 3 st ost est est ih Odin obladatel mnogo obladaemyh edinstvennoe perevod chislo mnozhestvennoe perevod n n on en en moi 1 2 nzo nze onzo enze enze ego eyo 3 Prityazhatelnoe sklonenie Odin obladatel Padezh Moj Perevod Moi Perevod Tvoj Perevod ego eyo Imenitelnyj kudom moj dom kudon moi doma kudot tvoj dom tvoi doma kudozo ego eyo dom doma Roditelnyj kudonzo ego eyo doma domov Datelnyj kudonsten ego eyo domu domam Otlozhitelnyj kudodon ot moego doma moih domov kudodot ot tvoego doma tvoih domov kudodonzo ot ego eyo doma domov Mestnyj kudoson v moyom dome moih domah kudosot v tvoyom dome tvoih domah kudosonzo v ego eyo dome domah Ishodnyj kudoston iz moego doma moih domov kudostot iz tvoego doma tvoih domov kudostonzo iz ego eyo doma domov Napravitelnyj kudozon v moj dom moi doma kudozot v tvoj dom tvoi doma kudozonzo v ego eyo dom doma Peremestitelnyj kudovan po moemu domu moim domam kudovat po tvoemu domu tvoim domam kudovanzo po ego eyo domu domam Prevratitelnyj kudokson v moj dom moi doma kudoksot v tvoj dom tvoi doma kudoksonzo v ego eyo dom doma Sravnitelnyj kudoshkan velichinoj s moj dom moi doma kudoshkat velichinoj s tvoj dom tvoi doma kudoshkanzo velichinoj s ego eyo dom doma Izyatelnyj kudovtomon bez moego doma moih domov kudovtomot bez tvoego doma tvoih domov kudovtomonzo bez ego eyo doma domov Mnogo obladatelej Padezh Nash Perevod Vash Perevod Ih Imenitelnyj kudonok nash dom nashi doma kudonk vash dom vashi doma kudost Ego eyo doma Roditelnyj Datelnyj Otlozhitelnyj kudodonok ot nashego doma nashih domov kudodonk ot vashego doma vashih domov kudodost ot ih doma domov Mestnyj kudosonok v nashem dome nashih domah kudosonk v vashem dome vashih domah kudosost v ih dome domah Ishodnyj kudostonok iz nashego doma nashih domov kudostonk iz vashego doma vashih domov kudostost iz ih doma domov Napravitelnyj kudozonok v nash dom nashi doma kudozonk v vash dom vashi doma kudozost v ih dom doma Peremestitelnyj kudovanok po nashemu domu nashim domam kudovank po vashemu domu vashim domam kudovast po ih domu domam Prevratitelnyj kudoksonok v nash dom nashi doma kudoksonk v vash dom vashi doma kudoksost v ih dom doma Sravnitelnyj kudoshkanok velichinoj s nash dom nashi doma kudoshkank velichinoj s vash dom vashi doma kudoshkast velichinoj s ih dom doma Izyatelnyj kudovtomonok bez nashego doma nashih domov kudovtomonk bez vashego doma vashih domov kudovtomost bez ih doma domov Sushestvitelnye prityazhatelnogo skloneniya oboznachayut predmet komu libo prinadlezhashij Roditelnyj i datelnyj padezhi v etom sklonenii otsutstvuyut voobshe za isklyucheniem ryada ego gde pokazatelem roditelnogo padezha sluzhit okonchanie nzo nze a pokazatelem datelnogo nsten forma vinitelnogo kak pravilo sovpadaet s formoj imenitelnogo krome ryada ego gde poyavlyaetsya okonchanie nzo nze Formy prityazhatelnogo skloneniya obrazuyutsya posredstvom pribavleniya k formam osnovnogo skloneniya suffiksov m moj t t tvoj zo ze ego nok nek nash ik vash st ih Prilagatelnoe Prilagatelnye v erzyanskom yazyke mozhno razdelit na pervoobraznye proizvodnye i zaimstvovannye Proizvodnye prilagatelnye mogut obrazovyvatsya libo ot sushestvitelnyj posredstvom suffiksov v j n kele shir gt kelej shirokij libo ot narechij posredstvom suffiksa n tese zdes gt tesen zdeshnij Zaimstvovannye prilagatelnye imeyut okonchaniya oj ej sovremennoj sovremennyj Erzyanskie prilagatelnye imeyut stepeni sravneniya vyrazhennye sinteticheski Vanya Petyado serej Vanya ot Peti vysok Vanya vyshe Peti Mestoimenie Erzyanskie mestoimeniya delyatsya na lichnye naprimer mon ya ton ty son on min my tyn vy syn oni lichno vozvratnye naprimer esten mne sebe estest im sebe usilitelno lichnye naprimer mons ya sam tyns vy sami prityazhatelnye ne izmenyaemye po chislam i rodam naprimer mon moj ton tvoj sonze ego eyo minek nash tynk vash synst ih Po forme sovpadayut s roditelnym padezhom lichnyh lichno vozvratnyh i usilitelno lichnyh mestoimenij krome mestoimeniya es svoj ukazatelnye naprimer te etot tona tot zyaro skolko voprositelnye naprimer ki kto meze chto kodamo kakoj kodat kakie otnositelnye po forme sovpadayut s voprositelnymi ispolzuyutsya v pridatochnyh predlozheniyah neopredelyonnye naprimer kie kie koe kto meze meze koe chto zyaroyak skolko nibud prochie kak vese ves erva kazhdyj vsyakij liya drugoj inoj Chislitelnoe Po znacheniyu chislitelnye delyatsya na kolichestvennye poryadkovye i sobiratelnye Ot osnovy kolichestvennyh chislitelnyj obrazuyutsya poryadkovye pri pomoshi suffiksa ce kolmoce tretij i sobiratelnye chislitelnye pri pomoshi suffiksov nenek nenk nest kavtonenek dvoe my nas kavonenk dvoe vy vas kavonest dvoe oni ih Chislitelnye takzhe mogut byt prostymi slozhnymi ili sostavnymi Prostye 1 vejke 8 kavkso2 kavto 9 vejkse3 kolmo 10 kemen4 nile 20 koms5 vete 100 syado6 koto 1000 tyozha7 sisem 1 000 000 million Slozhnye chislitelnye 11 kevejkee 12 kemgavtovo 15 kevetee 21 komsvejkee 25 komsvetee 30 kolongemen i t d Sostavnye chislitelnye sostoyat iz prostyh i slozhnyh 1925 tyozha vejksesyadt komsvetee Glagol Erzyanskij glagol imeet 2 infinitivnye i finitnye formy Pervaya infinitivnaya forma okanchivaetsya na ms yovtakshnoms rasskazyvat interesovams interesovatsya maryams slyshat uslyshat molems idti Vtoraya forma okanchivaetsya na mo me i upotreblyaetsya pri glagolah dvizheniya ili dejstviya moleme idti lovnomo chitat i t d Glagoly ne razlichayutsya po priznaku sovershennogo nesovershennogo vida no razlichayutsya po dlitelnosti i kratnosti dejstviya Spryazhenie Erzyanskij glagol spryagaetsya po dvum spryazheniyam obektnomu i bezobektnomu Po bezobektnomu spryazheniyu spryagayutsya glagoly pokazyvayushie lico tolko subekta syormadan pishu ya syormadat pishesh ty syormadan syorma pishu ya pismo V bezobektnom spryazhenii glagol imeet 3 vremeni nastoyashee proshedshee i slozhnoe budushee Nastoyashee vremya obrazuetsya s pomoshyu pribavleniya k osnove lichnyh okonchanij pervogo an yan tano tyano vtorogo at yat tado tyado i tretego y i yt it lic Lico Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chislo1 lovnan chitayu lovnotano chitaem 2 lovnat chitaesh lovnotado chitaete 3 lovny chitaet lovnyt chitayut Pervoe proshedshee vremya obrazuetsya s pomoshyu pribavleniya k osnove lichnyh okonchanij pervogo yn in ynek inek vtorogo yt it yde ide i tretego s st lic Lico Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chislo1 lovnyn chital a lovnynek chitali my 2 lovnyt chital a ty lovnyde chitali vy 3 lovnos chital a on ona lovnost chitali oni Vtoroe proshedshee vremya obrazuetsya s pomoshyu suffiksov yli ili yl il i oboznachaet dlitelnoe nepreryvnoe dejstvie kotoroe proishodilo v chyotko oboznachennyj otrezok proshlogo sr s past continuous v anglijskom yazyke Lico Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chislo1 lovnylin chital a lovnylinek chitali 2 lovnylit chital a lovnylide chitali 3 lovnyl chital a lovnylt chitali Budushee vremya obrazuetsya s pomoshyu vspomogatelnogo glagola karmams v forme nastoyashego vremeni i vtoroj formy infinitiva na mo me Lico Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chislo1 karman lovnomo budu chitat karmatano lovnomo budem chitat 2 karmat lovnomo budesh chitat karmatado lovnomo budete chitat 3 karmi lovnomo budet chitat karmit lovnomo budut chitat V obektnom spryazhenii glagol imeet 2 vremeni budushee i proshedshee Formy obektnogo spryazheniya obrazuyutsya posredstvom pribavleniya k osnove subektno obektnyh okonchanij terdems zvat terdsamak pozovyosh ty menya terdimik pozval ty menya Nakloneniya V erzyanskom yazyke glagol mozhet imet odno iz semi naklonenij izyavitelnoe syormadan ya pishu povelitelnoe 2 lico okonchaniya t t k do de vant smotri 3 lico okonchaniya zo ze st vanost pust smotryat soslagatelnoe upotreblyaetsya tolko v proshedshem vremeni obrazuetsya s pomoshyu suffiksov vli vol v 3 lice moravlit ty pel a by Lico Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chislo1 moravlin ya pel a by moravlinek my peli by 2 moravlit ty pel a by moravlide vy peli by 3 moravol on a pel a by moravolt peli by zhelatelnoe upotreblyaetsya tolko v proshedshem vremeni obrazuetsya s pomoshyu suffiksov ykseli ikseli yksel iksel kuchikselin ya hotel a poslat Lico Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chislo1 morykselin ya hotel a pet no ne pel a morykselinek my hoteli pet no ne peli 2 morykselit ty hotel a pet no ne pel a morykselide my hoteli pet no ne peli 3 moryksel on a hotel a pet no ne pel a morykselt oni hoteli pet no ne peli uslovnoe upotreblyaetsya v nastoyashe budushem vremeni obrazuetsya s pomoshyu suffiksov ynderya inderya molinderyatado esli vy pojdyote Lico Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chislo1 morynderyan esli ya poyu spoyu morynderyatano esli my poyom spoyom 2 morynderyat esli ty poyosh spoyosh morynderyatado esli vy poyote spoyote 3 morynderi esli on a poyot spoyot morynderit esli oni poyut spoyut uslovno soslagatelnoe upotreblyaetsya tolko v proshedshem vremeni obrazuetsya s pomoshyu soedineniya suffiksov uslovnogo i soslagatelnogo nakloneniya raminderyavlinek esli by my kupili Lico Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chislo1 morynderyavlin esli by ya pel a morynderyavlinek esli by my peli 2 morynderyavlit esli by ty pel a morynderyavlide esli by vy peli 3 morynderyavol esli by on a pel a morynderyavolt esli by oni peli pobuditelnoe upotreblyaetsya v prostom budushem vremeni obrazuetsya s pomoshyu suffiksa z i lichnyh okonchanij nastoyashego vremeni izyavitelnogo nakloneniya Chashe vsego pobuditelnoe naklonenie upotreblyaetsya v forme 3 lica ed i mn ch Lico Edinstvennoe chislo Mnozhestvennoe chislo1 morazan pust ya poyu spoyu ka morazdano pust my poyom spoyom ka 2 morazat pust ty poyosh spoj ka poj ka morazdado pust vy poyote spojte ka pojte ka 3 morazo pust on a poyot morast pust oni poyut Prichastie Prichastie nastoyashego vremeni dejstvitelnogo zaloga byvayut dvuh tipov 1 j tip obrazuetsya s pomoshyu affiksa y i naprimer morams pet mory poyushij 2 j tip obrazuetsya s pomoshyu affiksa ycya icya naprimer lovnoms chitat lovnycya chitayushij chtec Prichastiya na ycya icya upotreblyayutsya takzhe v znachenii i sushestvitelnyh i prilagatelnyh Pri upotreblenii v znachenii sushestvitelnyh prichastiya mogut prinimat opredelyonnuyu formu i prityazhatelnye suffiksy i sklonyatsya po padezham Prichastie proshedshego vremeni Prichastie proshedshego vremeni dejstvitelnogo zaloga obrazuetsya pri pomoshi suffiksa z ot glagolov neperehodnyh pri pomoshi etogo suffiksa prichastiya proshedshego vremeni dejstvitelnogo zaloga a ot perehodnyh prichastiya stradatelnogo zaloga naprimer lovnoms chitat lovnoz prochitannyj vayams utonut vayaz utonuvshij Prichastiya stradatelnogo zaloga erzyanskom yazyke obrazuyutsya i pri pomoshi suffiksov n i t vst Suffiks n neizmenyaem Znachenie ego sovershenno odinakovo s suffiksom z v odnom i tom zhe vyrazhenii mozhet byt upotreblyon i tot i drugoj Prichastie na vt V erzyanskom yazyke naryadu s prichastiem na z mozhet upotreblyatsya prichastie na vt Eto prichastie vystupaet tolko v sisteme perehodnogo glagola v sochetanii s podchinyonnym slovom v roditelnom padezhe ili v shodnoj s nim padezheobraznoj forme na n naprimer tetyan sokavt moda otcom vspahannaya zemlya Prichastie stradatelnogo zaloga nastoyashego vremeni Stradatelnye prichastiya stradatelnogo zaloga v erzyanskom obrazuyutsya pri pomoshi suffiksa viks naprimer vechkems lyubit vechkeviks lyubimyj Prichastie na ma S pomoshyu suffiksa ma v erzyanskom yazyke obrazuyutsya stradatelnye prichastiya naprimer loman vechkema lyubimyj chelovek maksoma tejter vydavaemaya zamuzh devushka Prichastie dolzhenstvovaniya Krome perechislennyh prichastij v erzyanskom yazyke imeyutsya eshyo prichastiya okanchivayushiesya v nastoyashem vremeni na ma mo a v proshedshem vremeni mal mol Prichastiya eti nazyvayutsya prichastiyami dolzhenstvovaniya naprimer te knigas lovnuma eta kniga dolzhna byt prochitana te knigas lovnumal eta kniga dolzhna byla byt prochitannoj Imennoe skazuemoe V erzyanskom yazyke slovo lyuboj chasti rechi na meste skazuemogo prinimaet lichnye okonchaniya kotorye prinyato nazyvat suffiksami skazuemosti Nizhe privedyon primer so slovom loman chelovek v kachestve imennogo skazuemogo Nastoyashee vremya edinstvennoe perevod chislo perevod mnozhestvennoeloman yan ya chelovek 1 loman tyano my lyudi loman yat ty chelovek 2 loman tyado vy lyudi loman on ona chelovek 3 loman t oni lyudi V proshedshem vremeni edinstvennoe perevod chislo mnozhestvennoe perevodloman e lin ya byl chelovekom 1 loman e linek my byli lyudmi loman e lit ty byl chelovekom 2 loman e lide vy byli lyudmi loman e l on ona ono byl byla bylo chelovekom 3 loman e lt oni byli lyudmi Deeprichastie gerundij Deeprichastie na z Avardems plakat avardez placha Deeprichastie predshestvovaniya ms Sams prijti pribyt priehat sams do prihoda poka ne pridut Deeprichastie odnovremennosti na msto mste Yutams prohodit yutamsto prohodya Deeprichastie obraza dejstviya i sostoyaniya otgagolnoe narechie na do Komavtoms naklonitsya komado naklonivshis Deeprichastie celi mga Molems pojti idti molemga chtoby pojti idti Primechanie Deerprichastiya na msto mste i mga yavlyayutsya zastyvshimi formami otglagolnogo sushestvitelnogo v ishodnom i peremestitelnom padezhah s vypavshimi konechnymi glasnymi a o Pomimo etih form v dialektah erzyanskogo yazyka sushestvuyut takzhe formy gerundiya mks mdo mde mso mse Narechie Po znacheniyu erzyanskie narechiya delyatsya na narechiya obraza dejstviya obrazuyutsya s pomoshyu suffiksov sto ste ot prilagatelnyh vievste silno narechiya mesta tese zdes verde sverhu narechiya vremeni isyak vchera nej teper tunda vesnoj narechiya celi i prichiny osnovaniya seks poetomu mejs pochemu Sintaksis Obychnyj poryadok slov v erzyanskom yazyke SOV podlezhashee dopolnenie skazuemoe ili SVO V povestvovatelnom predlozhenii podlezhashee predshestvuet skazuemomu pryamoe dopolnenie sleduet za skazuemym obstoyatelstva mogut zanimat lyubuyu poziciyu V vosklicatelnyh predlozheniyah skazuemoe chashe stoit pered podlezhashim Vazhnoj chertoj erzyanskogo yazyka yavlyaetsya otsutstvie predlogov i bolshoe kolichestvo poslelogov chto govorit v polzu poryadka SOV Chyotko fiksirovannym yavlyaetsya mesto opredeleniya kotoroe stavitsya pered opredelyaemym slovom Piche vir chire se asht i vir vanyen kudyne sosna NOM les NOM opushka LOC stoyat PRES 3SG lesnik GEN domik NOM Na opushke sosnovogo lesa stoit domik lesnika Osnovnye cherty sintaksisa Predlozheniya mogut byt prostymi i slozhnymi Poryadok slov v prostom predlozhenii podlezhashee predshestvuet skazuemomu dopolnenie sleduet za glagolom opredelenie vsegda stoit v prepozicii a obstoyatelstvo mozhet zanimat lyuboe mesto Lyuboe kak glagolnoe tak i neglagolnoe skazuemoe vsegda soglasuetsya s podlezhashim v lice i chisle Glagolnoe skazuemoe upravlyaet dopolneniem i obstoyatelstvom vyrazhennymi sushestvitelnym Opredeleniya s opredelyaemym slovom i obstoyatelstva narechiya so skazuemym soedinyayutsya primykaniem Slozhnye predlozheniya byvayut soyuznymi i bessoyuznymi Takzhe oni delyatsya na slozhnosochinyonnye i slozhnopodchinyonnye Leksika V erzyanskom yazyke leksika v osnovnom finno ugorskogo proishozhdeniya Imeyutsya zaimstvovaniya v tehnicheskoj matematicheskoj medicinskoj i t d oblastyah K nezaimstvovannoj leksike otnosyatsya nazvaniya organov i chastej tela a takzhe vydelenij organizma naprimer ked ruka makso pechen ver krov nazvaniya prirodnyh elementov obrazovanij yavlenij i dejstvij naprimer erke ozero kov luna lov sneg teshte zvezda gajgems zvuchat nazvaniya derevev rastenij plodov naprimer kuz el umar yabloko nazvaniya sushestv cheer mysh seel yozh seske komar nazvaniya fiziologicheskih i psihicheskih dejstvij sostoyanij i svojstv naprimer eryams zhit pelems boyatsya paloms zyabnut ili goret kevkstems sprosit nazvaniya elementarnyh dejstvij i fizicheskih yavlenij naprimer teems delat viems otnesti unesti yavoma delenie nazvaniya ponyatij otnosheniya i kachestva nekotoryh chisel mestoimenij i t p naprimer vejke odin kie kto churo redkij alo vnizu Pervoe mesto po kolichestvu zaimstvovanij zanimaet russkij yazyk vtoroe tyurkskie yazyki Naibolee drevnie iranskij i baltijskij plast indoevropejskih zaimstvovanij kotorye byli sdelany eshyo do obrazovaniya erzyanskogo yazyka osnovy to est vo vremya sushestvovaniya finno volzhskoj finno permskoj i dazhe finno ugorskoj yazykovoj obshnosti Erzyanskaya leksika na 90 obshaya s mokshanskim yazykom IssledovateliHejkki Paasonen 1865 1919 Vladimir Pavlovich Ryabov 1900 1938 Nina Aasmyae r 1947 IstochnikiRantanen Timo Tolvanen Harri Roose Meeli Ylikoski Jussi Vesakoski Outi 8 iyunya 2022 Best practices for spatial language data harmonization sharing and map creation A case study of Uralic PLOS ONE angl 17 6 e0269648 Bibcode 2022PLoSO 1769648R doi 10 1371 journal pone 0269648 PMC 9176854 PMID 35675367 Rantanen Timo Vesakoski Outi Ylikoski Jussi amp Tolvanen Harri 2021 Geographical database of the Uralic languages v1 0 Data set Zenodo https doi org 10 5281 zenodo 4784188 Oficialnaya publikaciya itogov Vserossijskoj perepisi naseleniya 2010 goda T 1 Chislennost i razmeshenie naseleniya Arhivnaya kopiya ot 14 maya 2020 na Wayback Machine Federalnaya sluzhba gosudarstvennoj statistiki G D MakKonnel V Solncev V Mihalchenko Pismennye yazyki mira Yazyki Rossijskoj Federacii Sociolingvisticheskaya enciklopediya Kniga 1 Sovetskij enciklopedicheskij slovar Gl red A M Prohorov 4 izd M Sov enciklopediya 1989 S 1577 1632 s 2 500 000 ekz ISBN 5 85270 001 0 Ethnologue neopr Data obrasheniya 2 dekabrya 2007 Arhivirovano 25 sentyabrya 2012 goda Perepis 2002 Nacionalnyj sostav naseleniya neopr Data obrasheniya 13 sentyabrya 2009 Arhivirovano 21 avgusta 2011 goda Google zapustil proekt po sohraneniyu redkih yazykov neopr Data obrasheniya 8 iyulya 2012 Arhivirovano 20 noyabrya 2012 goda Endangered Languages neopr Data obrasheniya 8 iyulya 2012 Arhivirovano 3 sentyabrya 2014 goda Erzyane Ukrainy vypustili novuyu audioknigu na rodnom yazyke neopr Idel Realii 14 yanvarya 2020 Data obrasheniya 23 aprelya 2024 Arhivirovano 4 marta 2021 goda ERZAN VAL 1 2020 ce ie neopr Data obrasheniya 23 aprelya 2024 Arhivirovano 9 yanvarya 2022 goda Nuyan Vidyaz Erzan Mastor dvizhenie erzyan za ravnopravie i razvitie v 1989 2019 godah rus 2022 S 42 43 119 s Eryush Vezhaj Erzyan melse Yovtnemat arsemat stiht yutavtovkst erz Krasnyj oktyabr 2003 64 s ISBN 5 7493 0592 9 M N Kolyadenkov N F Cyganov Erzyansko russkij slovar 1949 Osnovy finno ugorskogo yazykoznaniya Pribaltijsko finskie saamskie i mordovskie yazyki Moskva 1975PrimechaniyaUslovnye oboznacheniya NOM Nominativ PRES Nastoyashee vremya SG Edinstvennoe chislo ACC Akkuzativ INF Infinitiv bezlichnaya forma glagola ABL Ablativ Predlozhnyj padezh POSS Prityazhatelnost GEN Genetiv roditelnyj padezh LOC Lokativ mestnyj padezh 1 2 3 lico LiteraturaErzyanskij yazyk Elokvenciya Yaya M Sovetskaya enciklopediya 1957 S 153 Bolshaya sovetskaya enciklopediya v 51 t gl red B A Vvedenskij 1949 1958 t 49 Maticsak Sandor A mordvin irasbeliseg kezdetei Debrecen University Press 2012 P 278 ISBN 978 963 318 288 8 SsylkiRazdel Vikipedii na erzyanskom yazykeV Vikislovare spisok slov erzyanskogo yazyka soderzhitsya v kategorii Erzyanskij yazyk Yazyki narodov Rossii v internete http www belti ru peoples erzja html Arhivnaya kopiya ot 15 fevralya 2009 na Wayback Machine Finno ugorskaya biblioteka Teksty na erzyanskom yazyke ne dostupen Personalnaya stranica amerikanskogo lingvista Dzheka Ryutera Jack Rueter posvyashyonnaya izucheniyu erzyanskogo yazyka http www ling helsinki fi rueter Arhivnaya kopiya ot 22 maya 2009 na Wayback Machine na rus erz angl i fin yazykah Videokurs erzyanskogo yazyka Prepodavatel Bogdanova Susoreva Olga Mihajlovna Na kanale Yutub Mordovskogo kulturnogo centra g Tolyatti https www youtube com channel UCpFOaR9 YBZqD9vKu3wtjEA Arhivnaya kopiya ot 27 dekabrya 2015 na Wayback Machine zablokirovan

NiNa.Az

NiNa.Az - Абсолютно бесплатная система, которая делится для вас информацией и контентом 24 часа в сутки.
Взгляните
Закрыто